In oktober 2024 reisden een Nederlandse collega, verschillende Congolese collega's en ik van Uvira naar Bukavu. De reis was lang, zwaar en verre van veilig. We moesten zo snel mogelijk rijden tussen 10.00 uur en 14.00 uur om het risico op veiligheidsincidenten te minimaliseren. Langs deze route opereren tal van gewapende groeperingen, gedreven door verschuivende machtsverhoudingen. Slechts enkele maanden na onze reis werden de steden Goma en Bukavu ingenomen door M23-rebellen.
Tegen de tijd dat we aankwamen, waren we uitgeput. Er was echter geen tijd om uit te rusten – we hadden een volle middag vergaderingen gepland in ons hotel. Na enkele uren kwam Damas de lobby binnen, vergezeld door een vriend. Op het moment dat we elkaar zagen, werden we overmand door vreugde. We omhelsden elkaar stevig en lachten, zonder te kunnen stoppen. Het was meer dan vijf jaar geleden dat we elkaar voor het eerst ontmoetten in Uvira, in juni 2019. Toen was Damas zeventien. Hij had zijn zicht kort na zijn veertiende verjaardag verloren als gevolg van ziekte.
Tijdens dat eerste bezoek in 2019 ging ik naar zijn huis. Hij vroeg me of ik hem mee kon nemen naar Nederland, waar bekwame artsen zijn zicht misschien konden herstellen en misschien zelfs de deur konden openen naar een studie aan een Nederlandse universiteit. Ik herinner me dat ik naar hem keek en me diep bedroefd voelde. Hij leek zijn toestand nog niet te hebben geaccepteerd. Wat zeg je als antwoord op zo'n vraag? Damas heeft liefhebbende ouders. “Mijn ouders hebben me gemaakt tot wie ik nu ben; zonder hen zou ik nergens zijn,” vertelde hij me. Ik aarzelde en zei toen dat ik geloofde dat hij beter af was bij zijn familie in Congo – maar mijn woorden voelden ontoereikend en niet overtuigend.
Damas was een van de 1.200 kinderen in Uvira die werden ondersteund tijdens de eerste fase van het Tunafasi-programma. Gilbert, directeur van ADED, verwees hem naar een oogspecialist in Bujumbura, Burundi. Na meerdere behandelingen kregen Damas en zijn vader het verwoestende nieuws dat hij zijn zicht nooit meer zou terugkrijgen. “Dat was een van de moeilijkste momenten van mijn leven,” vertelde Damas me toen we elkaar weer ontmoetten in Bukavu. “Vooral omdat het de eerste keer was dat ik mijn vader hoorde huilen.” Hij kon niet zien dat ook ik mijn tranen bedwong toen hij deze herinnering deelde.
Ondanks alles zette Damas door. Na het succesvol afronden van de middelbare school was hij vastbesloten om rechten te studeren in Bukavu, de provinciale hoofdstad van Zuid-Kivu, een reis van vier uur vanuit Uvira. Zijn ouders en het Tunafasi-programma deelden de kosten van zijn opleiding. Aanvankelijk weigerde de universiteit hem toe te laten, maar op de een of andere manier wist Damas hen te overtuigen.
En nu in 2024, kijk eens waar hij staat. Hij is de op één na beste student van zijn klas. Hij vertelde me dat hij net was begonnen aan zijn masteropleiding Publiekrecht, gedreven door een duidelijke ambitie: de rechten van mensen met een beperking in zijn land verdedigen. Terwijl we spraken, hield hij mijn handen vast, alsof hij zichzelf wilde verzekeren dat ons weerzien echt was.
Op een gegeven moment sloot de directeur van een vredesschool in Bukavu zich aan bij ons gesprek. Damas vroeg of er kinderen met een beperking op zijn school waren ingeschreven. Het antwoord was nee. De directeur legde uit dat het te veel werk zou zijn voor de leraren. Kalm en diplomatiek antwoordde Damas dat inclusie niet zo ingewikkeld is als het lijkt. “Je hoeft alleen maar meer auditieve methoden te gebruiken,” zei hij. “Kijk naar mij – ik behoor tot de beste studenten van mijn klas. Ik presteer beter dan veel niet-gehandicapte studenten. Velen van ons hebben geleerd om onze beperkingen te compenseren. Vaak zijn we gevoeliger, betere luisteraars, gemotiveerder, volhardender.” Zijn redenering was vlekkeloos. Er bestaat geen twijfel over dat hij een uitstekende advocaat zal worden.
Sinds onze eerste ontmoeting in 2019 stuurt Damas me van tijd tot tijd spraakberichten. “Hallo Betteke, goedemorgen, ik hoop dat het goed met je gaat. Dit is Damas. Ik geloof dat het goed met je gaat. Ik zou graag van je horen – hoe gaat het met je, hoe gaat het met je familie, hoe gaat het met je werk? Het gaat goed met me, ik prijs de Heer. Mijn studies gaan goed. De veiligheidssituatie is nog steeds ingewikkeld. Uvira is op dit moment niet veilig. De Burundese grens is weer open… maar alles is oké, we prijzen de Heer…”
Elke keer dat ik een van zijn berichten ontvang, voel ik me zowel blij als trots – blij vanwege de sterke menselijke band tussen een jonge man uit de DRC en een oudere vrouw uit Nederland, en trots vanwege de buitengewone vooruitgang die hij blijft boeken. Soms begint ontwikkeling met iets heel eenvoudigs: geloven in iemand. Dat geloof kan hoop en vertrouwen aanwakkeren en een weg naar actie creëren. Damas bedankt Gilbert en mij vaak voor het geloof in hem – maar hij is degene die het harde werk heeft verricht.
In maart 2026 ontving ik voor het eerst een geschreven bericht van hem:
“Mijn scriptieonderwerp is getiteld: De bescherming van personen met een beperking in gewapende conflicten: een studie naar het internationale juridische kader en de implementatie ervan in de Democratische Republiek Congo.” Ik las zijn bericht verschillende keren, getroffen door hoe ver hij is gekomen – een blinde jonge man die floreert in een uitdagende omgeving, zonder toegang tot geavanceerde ondersteunende technologieën. Hij lijkt zich nauwelijks bewust te zijn van de omvang van zijn eigen prestatie.
Damas’ reis weerspiegelt de essentie van het Tunafasi-programma: mensen een klein duwtje in de rug geven wanneer dat nodig is, zodat ze zichzelf kunnen ontwikkelen – en op hun beurt anderen inspireren hetzelfde te doen.
