Tunafasi-programma in Oost-DR Congo
Het algemene doel van het Tunafasi-programma (Swahili: ‘we hebben allemaal een plek’) is het verbeteren van de levenskwaliteit van kinderen en jongeren met een beperking en hun families, het bevorderen van een inclusieve omgeving voor mensen met een beperking, en het verminderen van geboorteafwijkingen, moeder-, neonatale en kindersterfte door het versterken van gemeenschapsstructuren en het verantwoordelijk maken van de staat. Het programma is gebaseerd op het succesvolle Disability, Prevention and Rehabilitation (DPRP)-programma van Karuna Nepal, en wordt sinds 2019 gecontextualiseerd door de Congolese ngo ADED (Appui au Développement de l’Enfant en Détresse) en AJEPAD (Association des Jeunes Actifs Pour la Paix et le Développement) in het oosten van de Democratische Republiek Congo.
Algemene doelen van het Tunafasi (DPRP) programma:
- Community Based Rehabilitation (CBR) integreren in het bestaande publieke systeem in de DRC: de toegang tot gezondheidszorg, onderwijs, levensonderhoud en sociale inclusie verbeteren, en empowerment bevorderen (WHO CBR-matrix).
- Het bestaande gezondheidszorgsysteem versterken, inclusief moeder-, neonatale en kindergezondheidszorgdiensten om geboorteafwijkingen en risico's op handicaps te voorkomen.
- De verantwoordelijkheid versterken en het publieke systeem verbeteren, en de veerkracht van gemeenschappen vergroten om een inclusieve en toegankelijke omgeving te bevorderen.
Kern van het Tunafasi-programma DRC
Vanaf het begin is het Tunafasi-programma ontworpen met een duidelijke exitstrategie: het versterken van publieke systemen, het empoweren van organisaties van personen met een beperking (OPD's), en het in staat stellen van gemeenschappen en families om CBR en preventie te integreren zonder langdurige afhankelijkheid van externe donoren. De aanpak werkt via provinciale autoriteiten, gemeenten, gemeenschapsleiders, families en lokale structuren, waarbij CBR wordt ingebed in jaarplannen en budgetten van de lokale gemeenten, gezondheidszones en provincies. Dit zorgt voor langdurig eigenaarschap, verantwoordelijkheid, duurzaamheid en systeemverandering.
Een kernprincipe is eigenaarschap en verantwoordelijkheid. De overheid dekt de salarissen van Community Based Rehabilitation Facilitators (CBRF's - maatschappelijk werkers die kinderen en ouders doorverwijzen naar de passende zorg), stelt fysiotherapeuten aan en integreert gegevens over handicaps in het nationale systeem. Gemeenschappen zijn georganiseerd via zelfhulpgroepen (genaamd 'Tushiriki') en vrijwilligers in de gemeenschapsgezondheidszorg ondersteunen de CBRF's in hun werk. Het programma wordt gecoördineerd door een multisectorale CBR-stuurgroep die ambtenaren en belanghebbenden uit verschillende sectoren samenbrengt. ADED en AJEPAD fungeren als katalysator en technische partner, en ondersteunt autoriteiten en gemeenschapsstructuren bij het versterken van hun rol in plaats van deze te vervangen. CBRF's vormen de ruggengraat van het programma. Zij zijn verantwoordelijk voor het identificeren en ondersteunen van kinderen en jongeren met een beperking en hun families, en verbinden hen met essentiële diensten om hun leven te verbeteren.
Bereik van Tunafasi DRC
De implementatie van de contextualisering van het DPRP model in het Tunafasi-programma begon in Uvira in 2020. In 2023 werd het programma uitgebreid naar twee nieuwe gezondheidszones, Nyiragongo (regio Goma) en Fizi (regio Baraka, geïmplementeerd door partnerorganisatie AJEPAD (Association des Jeunes Actifs pour la Paix et le Développement). De laatste gezondheidszone die werd opgenomen, is Bagira (regio Bukavu), waar de voorbereidingsfase van de implementatie eind 2024 begon. Deze gebieden liggen allemaal in Noord- en Zuid-Kivu, Oost-DRC, die al decennia worden geteisterd door conflicten en oorlog, aangezien het gebied rijk is aan mineralen en waar verschillende militaire groeperingen vechten om de controle te verkrijgen. Dit heeft ertoe geleid dat ongeveer 6,7 miljoen mensen ontheemd zijn geraakt (waarvan 4,6 miljoen alleen al in Noord- en Zuid-Kivu).
Zelfs te midden van de onveiligheid en ontheemding in Oost-DRC zijn essentiële diensten voortgezet, omdat ADED en AJEPAD fungeren als katalysator - door te werken via bestaande publieke systemen (gezondheidszones, scholen, ziekenhuizen), samen met organisaties van personen met een beperking, territoriale autoriteiten, en, bovenal, de ouders van kinderen met een beperking.
Community Based Rehabilitation (CBR) viel voorheen onder het Ministerie van Volksgezondheid in de DRC. Vanaf 2025 plaatst een nieuwe beleidswijziging CBR onder Multisectorale Coördinatie. Beleid en wetten in de DRC betreffende handicaps en CBR zijn goed uitgeschreven, maar ontberen daadwerkelijke implementatie ter plaatse. In de DRC zijn er in totaal 522 gezondheidszones, waarin CBR in slechts 34 gezondheidszones wordt geïmplementeerd, uitsluitend met een focus op de medische gezondheidscomponent. Door het werk en de effectiviteit van ADED en AJEPAD zijn Uvira, Nyiragongo (Goma), Fizi (Baraka) en Bagira (Bukavu) de eerste 4 gezondheidszones in Noord- en Zuid-Kivu die alle 5 componenten van CBR en preventie omvatten, met overheids- en gemeenschapseigenaarschap en verantwoordelijkheid als kern. In de gehele provincies Noord- en Zuid-Kivu zijn er in totaal 68 gezondheidszones. De ambitie van ADED is om het Tunafasi-programma in de komende jaren uit te breiden naar de resterende gezondheidszones in Noord- en Zuid-Kivu (10 nieuwe gezondheidszones in de komende vijf jaar), onder de veronderstelling dat na 2030 de provincie en gemeenten goed gepositioneerd zijn om het programma zelfstandig uit te rollen.
TUNAFASI PROGRAMMAGEBIEDEN OOST-DRC
Tunafasi Uvira
Sinds 2019 wordt het programma geïmplementeerd in de 22 gezondheidscentra (overheidsgezondheidsklinieken) van de Gezondheidszone van Uvira. Bij de start van het programma werden in totaal 1.200 kinderen en jongeren met een beperking, en hun families, geïdentificeerd. 21 CBRF's werden geselecteerd om de behoeften van kinderen en jongeren met een beperking in Uvira te coördineren en te begeleiden. Eind 2024 werd een nieuw huis-aan-huis onderzoek uitgevoerd waarbij in totaal 3.428 kinderen en jongeren werden geïdentificeerd, waarvan 1.458 kinderen en jongeren al werden ondersteund door het Tunfafasi-programma. De toename is voornamelijk te wijten aan migratie (klimaat & conflict), nieuwe geboorten en voorheen niet-erkende kinderen als gevolg van stigma of scepsis in de gemeenschap. Vanwege de toename besloten de lokale overheid en het CBR-stuurcomité het aantal CBRF's te verdubbelen, wat resulteerde in een totaal van 42 CBRF's die verantwoordelijk zijn voor de begeleiding van dit toegenomen aantal kinderen en jongeren met een beperking.
Tunafasi Nyiragongo (Goma)
Sinds april 2023 is het programma gestart in de Gezondheidszone van Nyiragongo, gericht op 5 gezondheidscentra. In totaal werden 554 kinderen en jongeren met een beperking geïdentificeerd, die nu in het programma zijn opgenomen.
Tunafasi Fizi (Baraka)
Sinds april 2023 is het programma ook gestart in de gezondheidszone van Fizi, waar partnerorganisatie AJEPAD het implementatieproces ondersteunt in 6 gezondheidscentra. In totaal werden 1.016 kinderen en jongeren met een beperking geïdentificeerd.
Tunafasi Bagira (Bukavu)
Eind 2024 startte de voorbereidingsfase van de opschaling naar de gezondheidszone Bagira in Bukavu, de hoofdstad van Zuid-Kivu. Dit programma wordt ondersteund door het Liliane Fonds en Impaction/Tunafasi. Tijdens de voorbereidingsfase werd een huis-aan-huis onderzoek uitgevoerd om in totaal 1.926 kinderen en jongeren met een beperking te identificeren.
Wat is Gemeenschapsgerichte Revalidatie (CBR)?
Gemeenschapsgerichte Revalidatie (CBR) is een benadering ontwikkeld door de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) om ervoor te zorgen dat personen met een beperking volledig kunnen deelnemen aan de samenleving. Het brengt vijf belangrijke gebieden samen die het welzijn van een persoon bepalen: gezondheid & preventie, onderwijs, levensonderhoud, sociale inclusie en empowerment. In plaats van parallelle systemen te creëren, moet CBR worden opgenomen in bestaande openbare diensten - zoals scholen, gezondheidscentra (ziekenhuizen) en andere openbare diensten, zodat deze toegankelijker worden voor personen met een beperking. Door families, gemeenschapsleiders en lokale overheden te betrekken, werkt de integratie van CBR aan het wegnemen van fysieke, sociale en institutionele barrières en bevordert het gelijke rechten en kansen voor mensen met een beperking.
Wie zijn Gemeenschapsgerichte Revalidatie Facilitators (CBRF's)?
Gemeenschapsgerichte Revalidatie Facilitators (CBRF's) zijn getrainde gemeenschapswerkers of gezondheidspersoneel, die in dienst zijn van hun gemeente om kinderen en jongeren met een beperking te ondersteunen. Zij identificeren kinderen met een beperking door middel van huis-aan-huis onderzoeken, bezoeken families thuis en helpen bepalen wat elk kind nodig heeft om te gedijen. CBRF's verbinden families met gezondheidszorg, revalidatie, onderwijs, inkomens- en sociale diensten, en pleiten tegelijkertijd voor inclusie van mensen met een beperking en toegankelijkheid onder gemeenschapsactoren, zoals leerkrachten, schooldirecteuren, gezondheidswerkers en lokale autoriteiten. Als de ruggengraat van het programma zorgen zij ervoor dat kinderen en jongeren met een beperking de juiste ondersteuning krijgen binnen de gemeenschap en van de overheidsinstanties. Hun salarissen worden betaald door de staat, wat betekent dat zij geïntegreerd zijn in het bestaande sociale dienstensysteem.
Wat is het DPRP-model?
DPRP is een holistisch, kosteneffectief, evidence-based en schaalbaar model ontwikkeld door de Karuna Foundation in Nepal. Het heeft tot doel het leven van kinderen en volwassenen met een beperking te verbeteren door hen centraal te stellen in een gemeenschapsgedreven en door de overheid ondersteund systeem. Geïnspireerd door de WHO CBR-benadering, combineert Inspire2Care vijf kernpijlers: gezondheid, onderwijs, inkomen, sociale ondersteuning en participatie, met een extra focus op het voorkomen van geboorteafwijkingen en kinderbeperkingen door middel van kwaliteitsvolle moederzorg, veilige bevalling en vroege diagnose. Het model is ontworpen om volledig eigendom te zijn van en beheerd te worden door lokale overheden en gemeenschappen. Door samen te werken met families, zelfhulpgroepen te vormen en lokale middelen te mobiliseren, DPRP werkt aan een duurzaam systeem dat blijft bestaan nadat externe financiering is beëindigd.
