Oktober 2025, DRC - Erick Majanama (Programmanager Tunafasi ADED)
Sinds 2019 zijn de inspanningen voor inclusie van personen met een handicap in de Democratische Republiek Congo (DRC) grotendeels gevormd door het Nationaal Programma voor Gemeenschapsgerichte Revalidatie (PNRBC), gecoördineerd door het Nationale Ministerie van Volksgezondheid in de DRC. Hoewel het PNRBC een belangrijke stap was, plaatste het handicap bijna uitsluitend binnen de gezondheidssector. Provinciale coördinatie werd beheerd door de Gezondheidsafdeling, en de lokale uitvoering werd beleidsmatig toegewezen aan Gezondheidszones; in de praktijk bleef de uitvoering echter grotendeels uit.
Voor programma's zoals het DPRP/Tunafasi-programma van ADED in Oost-DRC (Uvira, Goma, Baraka en meest recentelijk Bukavu) creëerde deze structuur verschillende beperkingen. Gezondheidszones werden de primaire overeenkomstbeheerders en de officiële toegangspunten voor samenwerking, wat er vaak toe leidde dat het programma werd gezien als een gezondheidsinitiatief in plaats van een multisectorale inclusie-inspanning. Activiteiten met betrekking tot onderwijs, levensonderhoud, sociale empowerment en preventie werden minder erkend en waren moeilijker te bepleiten, en gemeenten of gedecentraliseerde entiteiten – Communes (wijkniveau) – werden niet gepositioneerd als verantwoordelijken, omdat de coördinatie van handicaps binnen het gezondheidssysteem bleef.
Een nieuw beleidslandschap in de DRC
In de afgelopen jaren hebben belangrijke wetgevende en beleidsmatige ontwikkelingen de benadering van het land ten aanzien van inclusie van personen met een handicap (op beleidsniveau) aanzienlijk verbreed. De goedkeuring van de Organieke Wet 22/003 in 2022 legde een nationale wettelijke basis voor de bescherming en bevordering van de rechten van personen met een handicap. De regering heeft ook het Gedelegeerd Ministerie voor Personen met een Handicap en het Nationaal Secretariaat opgericht om de beleidsrichting te bepalen.
Twee belangrijke decreten die in 2024 zijn aangenomen, hebben het gunstige klimaat verder versterkt:
- Nieuwe toegankelijkheidsnormen voor openbare infrastructuur
- Verplichte werkgelegenheidsquota: 5% van de overheidsbanen en 3% van de functies in de private sector gereserveerd voor personen met een handicap
In 2025 heeft de Ministerraad het Nationaal Beleid en de Strategie 2025-2030 voor de Empowerment en Sociale Inclusie van Personen met een Handicap goedgekeurd. Deze nieuwe strategie introduceert een multisectoraal coördinatiekader en verplicht de oprichting van provinciale afdelingen voor personen met een handicap en gemeentelijke contactpunten voor personen met een handicap. Voor het eerst wordt inclusie van personen met een handicap formeel erkend en gepositioneerd als een transversale verantwoordelijkheid van het bestuur – niet alleen als een zorg van de gezondheidssector.
Lessen geleerd uit het tijdperk van het Nationaal Programma voor Gemeenschapsgerichte Revalidatie (PNRBC)
Verschillende uitdagingen kwamen naar voren tijdens de uitvoering van het DPRP/Tunafasi DRC-programma onder het PNRBC-beleidskader:
- Sectorale vooringenomenheid: Inclusie van personen met een handicap werd voornamelijk begrepen als een gezondheidskwestie, met beperkte integratie van inclusief onderwijs, economisch levensonderhoud, preventie en sociale participatie.
- Coördinatiekloof: Gemeenten en andere sectoren werden buitenspel gezet, wat een holistische inclusie van personen met een handicap beperkte.
- Beperkte programma-inkadering: Omdat overeenkomsten werden ondertekend met gezondheidszones, gingen veel belanghebbenden ervan uit dat Tunafasi een gezondheidsproject was, wat de belangenbehartiging voor de andere CBR-pijlers moeilijker maakte.
Dit alles maakte de belangenbehartiging voor het Tunafasi-programma, gericht op alle CBR-pijlers, uitdagender, aangezien de andere pijlers (onderwijs, economisch levensonderhoud, sociale participatie) minder erkend werden door de overheid en gemeenschapsbelanghebbenden.
Nieuwe Kansen voor ADED en Organisaties van Personen met een Handicap (OPH's)
De komst van een nationale multisectorale gehandicaptenstrategie opent belangrijke nieuwe wegen voor ADED en andere OPH's in de DRC:
1. Gemeenten als Nieuwe Toegangspunten: Onder de nieuwe strategie zullen gemeenten—Entités Territoriales Décentralisées (ETDs)—de belangrijkste beheerders van overeenkomsten voor gehandicapteninitiatieven worden. Afdelingen voor gezondheid, onderwijs en sociale zaken zullen overeenkomsten medeondertekenen. Dit model wordt, met steun van ADED, al sinds november 2024 als pilot uitgevoerd in de gemeente Bagira in Bukavu.
2. Vooruitzichten voor Gemeentelijke Begrotingstoewijzingen: Naarmate de decentralisatie vordert, zullen gemeenten een percentage van hun budgetten kunnen toewijzen aan inclusie van personen met een handicap—een belangrijke kans voor duurzaamheid.
3. Sterkere Multisectorale Verankering: Handicap wordt niet langer primair als gezondheidsgerelateerd gezien. Het omvat nu onderwijs, werkgelegenheid, sociale bescherming en bestuur, en sluit nauw aan bij de holistische benadering van het Tunafasi-model.
4. Sterkere Rol voor Facilitators voor Gemeenschapsgerichte Revalidatie (CGRF's): CGRF's zullen blijven opereren in gezondheidscentra, maar de nieuwe strategie creëert ruimte om sommigen op gemeentelijk niveau te plaatsen. Deze verschuiving zou de coördinatie met lokale autoriteiten versterken en de banden tussen verschillende sectoren verbeteren, om de ondersteuning van kinderen en jongeren met een handicap te versterken.
5. Meer Ruimte voor Belangenbehartiging: ADED en OPH's kunnen nu lobbyen en pleiten voor de daadwerkelijke toepassing en implementatie van de decreten (bijv. over toegankelijkheid in openbare gebouwen en werkgelegenheidsquota) door samen te werken met arbeidsinspecteurs, gemeenteraden en stedenbouwkundigen.
6. Sterkere Beleidsafstemming voor het DPRP/Tunafasi DRC Programma: Door zijn overeenkomsten te verschuiven van gezondheidszones naar gemeenten, positioneert het DPRP/Tunafasi-programma zich stevig binnen het kader van het Nationale Strategieplan van de DRC voor 2025–2030—wat de legitimiteit, duurzaamheid en impact vergroot.
Een Systemische Verschuiving naar Inclusie van Personen met een Handicap
De overgang van een gezondheidsgericht revalidatieprogramma naar een multisectorale nationale gehandicaptenstrategie vertegenwoordigt een belangrijke nationale beleidswijziging voor de DRC. Voor het DPRP/Tunafasi-programma in Oost-DRC, ondersteund door ADED, betekent dit ook een verschuiving in de opschalingsstrategie: van gezondheidszones als toegangspunten naar gemeenten als centrale partners. CGRF's zullen kinderen met een handicap en hun families blijven ondersteunen met gezondheidsdiensten, maar sommigen zullen ook op gemeentelijk niveau worden verankerd om de multisectorale coördinatie te versterken.
Deze transformatie markeert een keerpunt dat het DPRP/Tunafasi-programma in staat zal stellen erkend te worden als een waarachtig en holistisch inclusie-initiatief, geworteld in lokaal bestuur en sectoroverschrijdende verantwoording, en volledig in lijn met de 2030-visie van de regering van de DRC.
Opmerking: Gemeenschapsgerichte Revalidatie (CBR), die voorheen onder het Ministerie van Volksgezondheid viel, is nu, door de nieuwe beleidswijziging onder Multisectorale Coördinatie in DR Congo, goed uitgeschreven in wetten en beleid, maar schort het aan de daadwerkelijke uitvoering ter plaatse. In de DRC zijn er in totaal 522 gezondheidszones, waarin CBR in 34 gezondheidszones wordt geïmplementeerd, met uitsluitend een focus op de medische gezondheidscomponent. Dankzij het werk en de effectiviteit van ADED en AJEPAD zijn Uvira, Goma, Baraka en meest recentelijk Bukavu de eerste 4 gezondheidszones in Noord- en Zuid-Kivu (Oost-DR Congo) die alle 5 componenten van CBR en preventie omvatten, met overheids- en gemeenschapseigenaarschap en verantwoording als kern.
In de gehele provincies Noord- en Zuid-Kivu zijn er in totaal 68 gezondheidszones. De ambitie van ADED is om het DPRP/Tunafasi-programma in de komende jaren uit te breiden naar de overige gezondheidszones in Noord- en Zuid-Kivu (10 nieuwe gezondheidszones in de komende vijf jaar).
